Polish (Poland)English (United Kingdom)
Historia nauki o zachowaniu PDF Drukuj

 

Terapia behawioralna opiera się na badaniach naukowych i powszechnie występujących, prawach uczenia. Do rozwoju nauki o zachowaniu przyczynili się liczni badacze – najważniejsi z nich zostaną krótko opisani poniżej.

I. P. Pawłow (1849-1936)   dokonał odkrycia nazwanego później warunkowaniem klasycznym. Zauważył mianowicie, iż naturalna reakcja psa, jaką jest ślinienie się na widok jedzenia, może zostać uwarunkowana i występować po wcześniej całkowicie naturalnym zdarzeniu – jak dźwięk dzwonka. W przeprowadzonym przez niego eksperymencie, po dźwięku dzwonka  dostarczano badanym psom jedzenie. Zwierzęta skojarzyły dźwięk z jedzeniem i po pewnym czasie zaczynały się ślinić na sam dźwięk dzwonka – nawet wtedy, gdy jedzenie nie zostało podane. Reakcja warunkowa – np. wydzielanie śliny na dźwięk dzwonka, zapowiadającego jedzenie – pełni funkcje adaptacyjną – w tym wypadku ułatwia trawienie.

E. L. Thorndike (1874-1949)   zapoczątkował prace nad warunkowaniem instrumentalnym i odkrył tzw. „prawo efektu”. Głosi ono, iż zachowanie,  które powoduje w danej sytuacji odczucie zadowolenia, zostaje skojarzone z tą sytuacją i jeśli w przyszłości sytuacja ta się powtórzy, to wzrasta także prawdopodobieństwo, iż powtórzone zostanie także to zachowanie. W słynnym już eksperymencie Thorndike umieścił w specjalnej klatce z dźwignią kota, a przed klatka postawił miskę z jedzeniem. Aby otworzyć klatkę kot musiał nacisnąć dźwignię. Okazało się, że za każdym następnym razem, gdy kot zostawał umieszczony w klatce, naciskał on dźwignie w coraz krótszym czasie – ponieważ to zachowanie powodowało pożądany efekt – dostęp do jedzenia.

J. B. Watson (1878-1958)   W 1913 roku Watson napisał, iż obszarem zainteresowania psychologii powinny być obserwowalne  zachowania  oraz   że wszystkie zachowania podlegają wpływom zdarzeń w otaczającym środowisku. Watson uważany jest za twórcę szkoły psychologicznej zwanej behawioryzmem (od ang. behavior – zachowanie).

B. F. Skinner (1904-1990)   rozwinął prace nad warunkowaniem instrumentalnym - sprawczym (zapoczątkowanym przez „prawo efektu”). Wychodząc z założenia, że każde zachowanie ma swoje konsekwencje, Skinner udowodnił, iż w przebiegu warunkowania instrumentalnemu jednostka uczy się, w jakich warunkach wykonanie pewnych zachowań przynosi pożądane konsekwencje. Konsekwencje przyjemne – nagrody/wzmocnienia -  zwiększają prawdopodobieństwo, iż zachowanie, które do nich doprowadziło, powtórzy się w przyszłości. Konsekwencje awersyjne – kary – zmniejszają prawdopodobieństwo, iż zachowanie, które do nich doprowadziło, powtórzy się. Jeśli dane zachowanie nie przynosi  żadnych skutków, to powraca ono do poziomu, na którym było przed warunkowaniem sprawczym – zostaje wygaszone.

Warunkowanie instrumentalne często znajduje zastosowanie  w nauce nowych zachowań metodą kształtowania (inaczej stopniowych przybliżeń)  - nagradzamy za każde zachowanie zbliżone do zachowania, którego chcemy nauczyć, a następnie stopniowo zwiększamy wymagania i tak krok po kroku kształtowane jest zachowanie coraz bardziej przypominające zachowanie oczekiwane. Skinner napisał wiele prac i książek na temat behawioryzmu i warunkowania, a jego dzieła uważane są za podwaliny nauki o zachowaniu.
Od czasu pierwszych przedstawicieli nauka o zachowaniu wciąż się rozwija. Prowadzone są coraz to nowe badania nad prawami uczenia się. Badacze tacy jak A. C. Catania, N. H. Azrin, J. L. Mitchael, J.Cooper, czy R.M. Fox kontynuowali pracę pionierów i wskazywali na  praktyczne możliwości wykorzystania stosowanej analizy zachowania.
Obecnie metody pracy i nauczania zaczerpnięte ze Stosowanej Analizy Zachowania stały się częścią terapii behawioralnych i poznawczo-behawioralnych, które wykorzystuje się, aby pomagać ludziom w wielu dziecinach życia społecznego, m.in. (opracowanie za: R. G. Miltenberger „Behavior Modification. Principles and Procedures”):
Rehabilitacja osób po urazach lub traumach (np. urazy powypadkowe lub po zawałach), gdzie metody czerpane z analizy behawioralnej stosowanej wykorzystywane są do promocji zachowań prozdrowotnych, do skłaniania chorych do podążania za zaleceniami lekarza (np. do częstszego udziału w fizykoterapii), do nauki nowych umiejętności – mogących zastąpić te utracone w trakcie wypadku; a także metody te pomagają polepszyć funkcjonowanie pamięci i radzić sobie z chronicznym bólem.
Psychologia Środowiskowa, która ma na celu pomóc społecznościom we wprowadzaniu takich zasad współżycia, aby korzyści przypadły w udziale zarówno lokalnej społeczności jak i każdemu mieszkańcowi z osobna – tutaj metody Stosowanej Analizy Zachowania wykorzystywane są do ograniczenia śmiecenia, marnotrawstwa energii, ilości przypadków niebezpiecznego prowadzenia samochodów i używania narkotyków oraz zwiększenia recyclingu i częstotliwości używania pasów bezpieczeństwa.
W Psychologii Klinicznej – mającej na celu pomoc osobom z różnymi problemami – wykorzystuje się różnorodne metody Stosowanej Analizy Zachowania przede wszystkim w terapii fobii, uzależnień, zachowań kompulsywno - obsesyjnych.
W Edukacji badacze behawioralni analizowali interakcje nauczyciel-uczeń, a ich badania pomogły w ulepszeniu metod nauczania i polepszeniu zachowań uczniów na lekcjach.
W Edukacji Specjalnej metody Stosowanej Analizy Zachowania pomogły w rozwinięciu nowych, skutecznych metod nauczania, pomogły także w rozwijaniu umiejętności społecznych i samodzielności u uczniów.
W pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi Stosowana Analiza Zachowania okazała się pomocna w rozwoju samoobsługi, zachowań interpersonalnych i umiejętności zawodowych oraz w ograniczeniu zachowań psychotycznych i agresywnych.
W Biznesie i Przemyśle metody Stosowanej Analizy Zachowania pomogły w zwiększeniu wydajności i bezpieczeństwa pracy i zmniejszeniu ilości wypadków. Wszystko to przynosi pozytywne skutki zarówno dla pracodawców (zwiększone zyski) jak i pracowników (zwiększona satysfakcja z pracy).
W Prewencji niepożądanych zachowań Stosowana Analiza Zachowania została użyta przy: zapobieganiu seksualnego wykorzystywania dzieci, zapobieganiu przemocy w rodzinie i przy prewencji chorób przenoszonych drogą płciową.
Psychologia Zdrowia wykorzystuje dokonania Stosowanej Analizy Zachowania przy promocji zachowań prozdrowotnych (takich jak ćwiczenia fizyczne i właściwe odżywianie się) i przy ograniczaniu zachowań szkodliwych dla zdrowia (takich jak palenie, picie alkoholu, nadmierne przejadanie się).
W Psychologii Sportu Stosowana Analiza Zachowania pomocna jest do polepszania wyników sportowców w różnych dyscyplinach sportu i okazała się lepszą metodą na zwiększenie osiągnięć niż tradycyjne metody trenerskie.
Badania nad stosowaną analizą zachowania wciąż trwają, nauka ta cały czas się rozwija i odnajdowane są   coraz to nowe dziedziny jej praktycznego zastosowania.

 
SORW dla Dzieci i Młodzieży z Autyzmem: ul. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego 28 (dawna Dąbrowszczaków),
                                                                     80-365 Gdańsk,  tel./fax: 058 553-40-32