Polish (Poland)English (United Kingdom)
Stosowana analiza zachowania PDF Print
There are no translations available.

 

Analiza Behawioralna Stosowana, inaczej Stosowana Analiza Zachowania (skrót ABA od ang. Applied Behavior Analysis) ABA jest metodą, która wykorzystuje  prawa uczenia się,  takie jak warunkowania klasyczne i  warunkowanie instrumentalne,  w pracy z osobami z zaburzeniami rozwojowymi, w tym z autyzmem. Dzisiejsza terapia ABA oparta jest na kilkudziesięcioletnim doświadczeniu   naukowców i klinicystów. Poniżej przedstawiamy fragmenty wykładu wybitnej  przedstawicielki  ABA dr Patricii J.Krantz z Princeton Child Development Institute „Co to jest  analiza behawioralna stosowana”, wygłoszonego na  I Międzynarodowej Konferencji dot.Terapii Behawioralnej Osób z Autyzmem „Żyć Razem”, która odbyła się w dniach 7-9 czerwca 2002 w Gdańsku. Wykład ten został  opublikowany  w książce „Terapia behawioralna osób z autyzmem” red. M. Rybicka, SPOA, Gdańsk 2003.
„Czym jest analiza behawioralna stosowana?” Tutaj odwołam się do dwóch klasycznych artykułów Baera, Wolfa i Risleya „Some current dimensions of applied behavior analysis” (1968) i „Some still-current dimensions of applied behavior analysis” (1987).

Stosowana
Słowo “Stosowana” w analizie behawioralnej stosowanej odnosi się do tego, iż zajmuje się ona pewnymi wybranymi, istotnymi problemami społecznymi i jej badania mają na celu znalezienie rozwiązań tych problemów. Nauka nie-stosowana może zajmować się czynnościami związanymi z jedzeniem np. w odniesieniu do poszukiwania pożywienia bądź metabolizmu. Natomiast nauka stosowana może zajmować się czynnościami związanymi z jedzeniem takimi jak odmowa dziecka z autyzmem  przyjmowania wielu pokarmów. Badanie rozwoju języka osoby z zaburzeniem rozwoju może mieć natychmiastowe zastosowanie, natomiast badanie rozwoju języka studentów drugiego roku, niekoniecznie. Podstawowym pytaniem przy ocenie badań stosowanych jest: W jakim stopniu określone zachowanie czy bodziec jest aktualnie istotny dla danej osoby?
Nauka stosowana odnosi się do problemów społecznych, które są definiowane jako zachowania będące problemem lub wyjaśniające problemy –własne lub cudze.

Behawioralna
„Behawioralna” znaczy, że badamy zachowania, w zakresie  których można pomóc osobie w jej domu, szkole, czy społeczności. W badaniach laboratoryjnych często wybiera się zachowania, które mogą być łatwo i rzetelnie zmierzone, często przy pomocy narzędzia pomiarowego. W nauce stosowanej, przeprowadzanej często w naturalnym środowisku, konieczny jest większy wysiłek, aby kontrolować wszystkie zmienne i uzyskać rzetelne pomiary.
„Behawioralna” znaczy również, że jesteśmy zainteresowani obserwowalnymi zachowaniami, a nie konstruktami, takimi jak „inteligencja”, „gotowość rozwojowa” (developmental readiness) czy „okresy krytyczne”. „Behawioralna” znaczy także, że traktujemy zachowanie jako istotne samo w sobie, a nie tylko jako symptom czegoś innego. Na przykład, brak inicjowania interakcji społecznych przez dziecko z autyzmem nie jest traktowane jako rezultat wewnętrznej psychopatologii, która rozwinęła się z powodu zimnej, chłodnej matki, ale jako deficyt umiejętności, któremu można przeciwdziałać poprzez uczenie umiejętności społecznych.

Analityczna
Przeprowadzamy analizę wykazując, że określone wydarzenia są odpowiedzialne za wystąpienie lub brak pewnych zachowań. Analizę uzyskujemy, gdy rzetelnie potrafimy „włączyć” i „wyłączyć” zachowanie lub systematycznie stwarzać warunki, które będą powodować więcej lub mniej tego zachowania. Plany eksperymentalne, które pomagają uzyskać analizę to np. odwrócenie (reversal), plan wielokrotnych pomiarów początkowych (multiple-baseline) i naprzemiennych terapii (alternating treatments).
Pojęciowa
Analiza behawioralna stosowana jest również pojęciowa, w tym sensie, że jej procedury muszą mieć sens w ramach ustalonych, naukowych praw pochodzących z podstawowych zasad. Na przykład, można po prostu opisywać sekwencję bodźców, które umożliwiły osobie z autyzmem czytanie cyfr, ale można również posłużyć się pojęciami typu  „kształtowanie bodźca” i „bezbłędne rozróżnianie” i dzięki temu wyjaśnić zagadnienie pojęciowo.

Skuteczna
Skuteczna zmiana zachowania musi być wystarczająco duża, aby mieć wartość praktyczną. Na przykład, zmniejszenie stereotypii wokalnej u chłopca z autyzmem z 90% do 80% w badanych przedziałach czasowych będzie prawdopodobnie miało małe praktyczne znaczenie dla członków jego rodziny. Natomiast, zmniejszenie stereotypii wokalnej z 90% do 5% w przedziałach czasowych może być uznane jako istotne. Podobnie, uczenie dziecka z autyzmem stosowania kilku znaków migowych może być uznane za nieistotne, szczególnie biorąc pod uwagę fakt, że niewielu ludzi rozumie język migowy. Natomiast uczenie go stosowania etykiet werbalnych i mówienia „Ja chcę...” jest zwykle uważane przez rodziców za korzystne.
Pytanie czy interwencja behawioralna przyniosła wystarczającą zmianę zachowania nie jest pytaniem naukowym, ale praktycznym, na które muszą odpowiedzieć osoby będące konsumentami naszych działań – na przykład, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo. Dlatego, skuteczność odnosi się nie tylko do stopnia, w jakim zachowanie docelowe uległo zmianie, ale również do udokumentowanej społecznej ważności : czy konsumenci zmiany zachowania są usatysfakcjonowani, czy nie.
Zmiana zachowania jest zgeneralizowana
Zmiana zachowania jest zgeneralizowana, jeśli trwa w czasie, jeśli pojawia się w różnych środowiskach lub jeśli rozszerza się na inne zachowania. Na przykład odpowiedź „pomóż mi” uważamy za generalizowaną, jeśli pojawia się po tygodniach czy miesiącach po tym, jak była nauczana; jeśli dziecko mówi ją zarówno w domu jak i w klinice czy szkole; jeśli prosi o pomoc zarówno  swe rodzeństwo jak i rodziców; oraz jeśli robi to nie tylko, kiedy nie może otworzyć drzwi, ale również kiedy nie potrafi przełożyć głowy przez otwór koszulki, czy otworzyć opakowania z płatkami śniadaniowymi lub pudełka z zabawkami.
Często generalizacja musi być zaprogramowana; w istocie jest to zasadniczy cel w terapii autyzmu. Jako naukowcy, musimy szukać warunków kontrolujących odpowiednią generalizację. Jak zauważyli Baer, Wolf i Risley zadanie to obejmuje szukanie odpowiedniej kontroli bodźców.

Analiza behawioralna nie jest zestawem procedur
Nie istnieje jedna procedura terapeutyczna, która charakteryzuje analizę behawioralną, Podobnie, nie istnieje jedna  charakteryzująca ją  procedura pomiaru.
W Stanach Zjednoczonych, niektórzy ludzie, którzy określają swoją działalność jako „modyfikacja zachowania”, czy „terapia zachowania” skupiają się na procedurach, natomiast nie zwracają uwagi na inne istotne wymiary, takie jak  pomiar, dzięki którym analiza behawioralna stosowana zasługuje na miano nauki.
Same procedury są niewystarczające; ważne jest również sprawdzenie umiejętności i solidność, z jaką procedury terapeutyczne są stosowane oraz rzetelność pomiaru zmiennych niezależnych – tj. rzetelność pomiaru procedur terapeutycznych, jak również rzetelność pomiaru zachowań docelowych.
Zasadniczą kwestią nie jest to, czy zestaw procedur jest prawidłowy czy nie, ale czy konkretne procedury są skuteczne w generowaniu społecznie istotnych zmian w zakresie określonych zachowań docelowych. Jeśli chodzi o osoby  z autyzmem, „muszą one , podobnie jak my wszyscy, nauczyć się uczenia na różne sposoby: poprzez bezpośrednie polecenia, uczenie sytuacyjne, z telewizji, kaset wideo i komputera, od rodziców, nauczycieli, rówieśników i pracodawców, oraz ze wskazówek obrazkowych, dźwiękowych, i tekstowych. Istnieje wiele dobrze ugruntowanych naukowo procedur terapeutycznych  , umożliwiających osiągnięcie tych różnych, ale jednakowo ważnych celów. Najważniejszym aspektem tych procedur jest ich  podłoże naukowe. Obecnym zadaniem jest wspieranie wysiłków terapeutycznych, które są odzwierciedleniem dotychczasowych empirycznie udokumentowanych procedur i nauczenie rozróżniania między naukowymi a nienaukowymi podejściami do terapii” (Krantz, 2000).

Analiza behawioralna nie jest zimna ani mechaniczna
Czasami, wrażenie, iż analiza behawioralna stosowana jest zimna i mechaniczna jest związane ze szkoleniem i specjalistyczną wiedzą ludzi, którzy ją stosują. Jeśli przyglądniemy się realizacji programom terapii dla osób z autyzmem, to możemy zaobserwować, iż początkujący profesjonaliści są raczej sztywni i bezładni, ale po pewnym czasie praktyki zdobywają większa swobodę w prowadzeniu terapii.
Analiza behawioralna stosowana powinna, w terapii autyzmu, nauczyć dzieci cieszyć się pochwałami, uwagą i interakcjami społecznymi. Powinna pomóc im w stawaniu się bardziej kompetentnymi, niezależnymi i zdolnymi do radzenia sobie z różnymi aspektami środowiska osobami.
Jeśli środowisko terapii jest rzeczywiście chłodne i mechaniczne, to pojawia się pytanie o etykę zawodową osób prowadzących terapię, ponieważ dla dzieci z autyzmem rzeczą kluczową  jest uczenie się nagród pochodzących z wymiany społecznej.

Analiza behawioralna nie produkuje zachowań mechanicznych.
Przed chwilą wspomniałam, że młodzi profesjonaliści, którzy dopiero zaczęli uczyć się umiejętności terapeutycznych mogą wydawać się nieco mechaniczni czy automatyczni, ale wraz z praktyką stają się coraz bardziej swobodni. To samo dotyczy młodych ludzi z autyzmem. Pierwsze próby stosowania prostych zdań, witania nieznajomych osób, czy posługiwanie się gestami w czasie mówienia mogą się wydawać dosyć sztywne i bezładne – nawet mechaniczne. Ale dzięki częstej praktyce w nagradzającym środowisku zachowania stają się bardziej wprawne i „naturalne”.(...)
Owocem rozwoju analizy behawioralnej stosowanej z okresu ostatnich dziesięcioleci jest ponad 800 opublikowanych badań potwierdzających skuteczność wielu różnych procedur, które można zastosować do korzystnych zmian zachowania osób z autyzmem .(...)
Rzecz jasna, jako dyscyplina, analiza behawioralna stosowana zajmuje się nie tylko wzorami zachowania związanymi z autyzmem, ale wieloma innymi zagadnieniami związanymi z zachowaniami, jak na przykład uzależnienia, bezpieczeństwo, ćwiczenia fizyczne i dieta, wykorzystywanie dzieci, edukacja, rodzicielstwo, i zachowania w organizacji, aby wspomnieć tylko kilka. Jednak historycznie rzecz biorąc, zachowaniom osób z zaburzeniami rozwoju analitycy behawioralni poświęcili bardzo dużo uwagi.(...)
Jak wspomniałam wcześniej, profesor Baer długo zajmował się zaburzeniami rozwoju w autyzmie. W artykule z 1966 roku zatytułowanym „Evaluating autism programs: A special case of program evaluation”, opisał jak zastosować analizę behawioralna stosowaną do oceny jakości programów. W podsumowaniu napisał:
„Aby ocenić program, mający na celu osiągnięcie dorosłości i niezależności przez dzieci z autyzmem, potrzebujemy obiektywnych pomiarów następujących aspektów: umiejętności dziecka, odchyleń od normalnego zachowania, przygotowania nauczycieli oraz niemalże wszystkich innych rzeczy, które mogą być ważne. Potrzebujemy przekonywujących dowodów, że osiągnięte zmiany są wynikiem realizowania programu. Musimy zrozumieć, że możemy przekonać szkoły oraz wpływowe osoby, że takie drogie i nietradycyjne programy są warte poniesionych kosztów.”

 
SORW dla Dzieci i Młodzieży z Autyzmem: ul. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego 28 (dawna Dąbrowszczaków),
                                                                     80-365 Gdańsk,  tel./fax: 058 553-40-32